Yn 2019 cytunodd yr Arglwydd Mostyn yn garedig i drosglwyddo dwy gist o ohebiaeth, cyfrifon a phapurau yn ymwneud â’r Fonesig Augusta Mostyn, o Neuadd Mostyn yn Sir y Fflint i Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor.
Dros gyfnod o bedair blynedd, gwirfoddolodd Dr. Dinah Evans (cyn Ddarlithydd Hanes ym Mhrifysgol Bangor) gyda'r Archifau ac Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru i ymchwilio, trefnu a chatalogio'r tri metr llinol o bapurau, dan arweiniad Elen Wyn Simpson, Archifydd y Brifysgol.
Mae’r Fonesig Augusta Mostyn (1830-1912) yn cael ei chydnabod yn lleol fel un o’r menywod mwyaf dylanwadol yn hanes gogledd Cymru. Mae'r dylanwad hwn yn gysylltiedig yn bennaf â datblygiad Llandudno a sefydliadau megis Oriel Mostyn. Mae hi hefyd yn cael ei gwerthfawrogi fel ffigwr pwysig yn hanes y teulu Mostyn, gan chwarae rhan ganolog yn nhaflwybr yr ystâd ar draws diwedd y 19eg ganrif a dechrau’r 20fed ganrif.
Ganwyd Augusta Nevill yn Birling Manor ger Maidstone, Caint, yn ferch i William Nevill, 4ydd Iarll y Fenni, a'r Arglwyddes Caroline Leeke. Ym 1855 priododd Thomas Edward Lloyd-Mostyn (1830-61), mab ac etifedd yr ail Farwn Mostyn. Yn 1861 bu'n weddw ar ôl marw ei gŵr ifanc, a gadawodd i fagu ei dau fab ifanc. Cysegrodd lawer o’i bywyd i warchod etifeddiaeth ei mab hynaf, Llewellyn Nevill Vaughan Lloyd-Mostyn (1856-1929), a fyddai’n olynu fel 3ydd Barwn Mostyn ar farwolaeth ei daid ym 1884. Roedd natur ei etifeddiaeth yn dibynnu ar ddod o hyd i ateb i ddyled ddifrifol teulu Mostyn. Er gwaethaf maint daliadau tir y teulu a datblygiad parhaus Llandudno, roedd maint a chymhlethdod dyledion y teulu yn fater difrifol. Roedd angen gwerthu tiroedd er mwyn lleihau’r dyled ond dadleuodd y Fonesig Augusta yn gryf y byddai gwerthu Llandudno yn niweidiol i fuddiannau ei mab, gan ystyried mai dyna oedd ‘prif gynheiliad y teulu’. Chwaraeodd ran ganolog wrth ddychwelyd y teulu i gyflwr o sefydlogrwydd ariannol.
Yn y 1870au dychwelodd i fyw i Gloddaeth Hall, gan adnewyddu ac ehangu hen blasty'r teulu, a'i wneud yn ganolfan o weithgarwch cymunedol yn ystod ei phreswylfa, hyd ei marwolaeth yn 1912. Ar draws yr un cyfnod, chwaraeodd ran ganolog yn y gwaith o warchod y plasdy cyfagos Bodysgallen. Yn ystod ei hoes, gwnaeth gyfraniad aruthrol tuag at ddatblygiad Llandudno a’r cylch, gan ariannu adeiladu ysgolion, eglwysi a seilwaith cyhoeddus arall. Daeth yn ganolog i fywyd dinesig y dref glan môr. Yn ffotograffydd brwdfrydig, chwaraeodd ran flaenllaw hefyd yn sefydlu Oriel Gelf Mostyn, daeth yn bencadlys Cymdeithas Celfyddydau Merched Gwynedd.
Mewn digwyddiad cyhoeddus a gynhaliwyd ym Mhrifysgol Bangor ym mis Rhagfyr 2023, fel rhan o Wythnos Archwiliwch Eich Archif, amlinellodd Dr. Dinah Evans rai o'r mewnwelediadau a ddarparwyd gan y papurau a thynnodd sylw at eu potensial ymchwil sylweddol. Roedd y digwyddiad hefyd yn cynnwys adneuo’r casgliad yn ffurfiol yn Archifau Prifysgol Bangor gan yr Arglwydd Mostyn. Ers hynny mae Dinah wedi cynhyrchu llyfryn deniadol ar fywyd ac etifeddiaeth Augusta Mostyn, ar werth yn Llandudno a Neuadd Mostyn.
Rydym yn hynod ddiolchgar i Dinah am ei hymroddiad i'r gwaith hwn. Mae ei hymdrechion yn sylfaen wych ar gyfer astudiaeth fwy cynhwysfawr o Augusta Mostyn. Yn wahanol i foneddigion Cymreig eraill megis Arglwyddes Llanofer, Hester Thrale, Amy Dillwyn a'r Fonesig Charlotte Guest, nid oes cofiant academaidd i'r Fonesig Augusta. Mae hyn yn rhannol yn adlewyrchu’r angen dirfawr am y genhedlaeth nesaf o ysgolheictod Cymraeg i ddatgelu bywydau a phrofiadau merched yn hanes Cymru.