Cynhelir y project newydd, Mannau Glas Mwy Diogel Cymru, dan arweiniad Triathlon Cymru a Nofio Cymru mewn partneriaeth â Dr Jessica Kevill a Ms Kate Herridge o Brifysgol Bangor, a'r Athro Leon Barron a Dr Helena Rapp-Wright o Goleg Imperial Llundain, dros gyfnod yr haf yn 2026 a 2027. Bydd yn monitro ansawdd y llynnoedd, dociau, cronfeydd dŵr a’r dyfroedd arfordirol a ddefnyddir i chwaraeon mewn 10 safle ledled Cymru.
Cyllidir y gwaith gan Admiral trwy gronfa gynaliadwyedd chwaraeon Cymdeithas Chwaraeon Cymru.
Defnyddir dyfeisiau samplu goddefol newydd a fydd yn cael eu gwisgo gan nofwyr i fesur pa gemegau a phathogenau y mae pobl yn debygol o ddod i gysylltiad â hwy wrth nofio mewn dŵr.
Meddai Dr Jessica Kevill, Swyddog Ymchwil Ôl-ddoethurol ym Mhrifysgol Bangor: ''Bydd y cyllid hwn yn ein galluogi i ddeall pa bathogenau a chemegau y mae nofwyr yn dod i gysylltiad â nhw mewn dyfroedd agored. Bydd y data yn cael ei ddefnyddio i ragweld risg a darparu gwybodaeth am ansawdd dŵr, gan helpu nofwyr i wneud penderfyniadau gwybodus ynglŷn â phryd a ble i fynd i mewn i'r dŵr a'r ffordd orau o ddiogelu eu hiechyd.”
Pam yn awr?
Mae rheolau ansawdd dŵr cyfredol yn golygu bod rhaid profi am rai bacteria mewn safleoedd dŵr ymdrochi rhwng mis Mai a mis Medi, ond nid oes rhaid profi am firysau na halogyddion cemegol. Bydd yr ymchwil yn pennu faint o bobl allai fod yn sâl ar ôl nofio a pha bethau sy'n gwneud pobl yn sâl. Gyda straeon yn y newyddion yn aml am bobl yn mynd yn sâl ar ôl nofio mewn dyfroedd agored, bydd yr astudiaeth hon yn darparu data lle mae ei angen fwyaf.
Tynnwyd sylw at y bwlch rhwng profion safonol a’r gwir risg yn nigwyddiad Triathlon y Byd 2023 yn Sunderland, pan adroddodd 88 o athletwyr am salwch gastroberfeddol. Canfu dadansoddiad gan yr UK Health Security Agency norofirws, pathogen nad yw wedi ei gynnwys mewn profion dŵr ymdrochi arferol, mewn 60% o'r samplau a brofwyd.
Sut mae’n gweithio
Bydd cyfranogwyr yn gwisgo dyfeisiau samplu bach, llusgiad isel yn ystod sesiynau hyfforddi a digwyddiadau. Mae'r rhain yn cofnodi’n union y pethau y mae athletwyr yn dod i gysylltiad â hwy wrth nofio yn y dŵr, yn hytrach na dibynnu'n llwyr ar fesuriadau a gymerir ar ymyl y dŵr.
Bydd dadansoddiad labordy yn profi am bathogenau firaol gan gynnwys norofirws, yn ogystal â pheryglon bacteriol a chemegol. Caiff y canlyniadau eu croesgyfeirio â data iechyd dienw a gesglir trwy restrau gwirio symptomau a gwblheir gan gyfranogwyr cyn ac ar ôl sesiynau.
Prifysgol Bangor fydd yn arwain y dadansoddiad microbioleg a firoleg. Coleg Imperial Llundain fydd yn asesu’r cysylltiad â chemegau.
Beth fydd yn digwydd gyda’r canlyniadau?
Defnyddir y data i ddatblygu a dilysu asesiadau risg cemegol a microbaidd meintiol ymhellach a ddefnyddir i ragweld risg dŵr halogedig i iechyd y cyhoedd. Rhennir y canfyddiadau hefyd gyda chyrff rheoleiddio a chwmnïau dŵr, gyda'r bwriad i nodi mannau problemus o ran llygredd a bod yn sail i benderfyniadau ynglŷn â rheoli digwyddiadau a gwelliannau amgylcheddol.
Bydd ap arolwg ansawdd dŵr ac iechyd, sydd wrthi'n cael ei ddatblygu gyda £6,000 o gyllid ar wahân a ddyfarnwyd i Brifysgol Bangor, yn sicrhau bod crynodeb o’r canlyniadau ar gael i athletwyr, hyfforddwyr a threfnwyr digwyddiadau.
Bydd yr holl ddata ar gael i'w ddefnyddio gan gyrff llywodraethu chwaraeon eraill yng Nghymru a thu hwnt.
Meddai Dr Rapp Wright, Cymrawd MRC yng Ngholeg Imperial Llundain a fydd yn cynnal y dadansoddiad cemegol, “Bydd y dyfeisiau samplu newydd hyn yn rhoi darlun mwy cywir inni o gysylltiad athletwyr unigol â’r cemegau hyn. Fel un o'r astudiaethau cyntaf o'i fath, bydd yn dweud llawer wrthym am gysylltiad â chemegau yn ystod digwyddiadau chwaraeon mewn dŵr, gan gynnwys cynhyrchion fferyllol, 'cemegau am byth', plaladdwyr a sylweddau eraill."
Dywedodd Fergus Feeney, Prif Swyddog Gweithredol Nofio Cymru: "Mae sicrhau diogelwch a lles pawb sy'n mwynhau amgylcheddau dŵr agored anhygoel Cymru wrth wraidd yr hyn a wnawn. Mae'r prosiect hwn yn cynrychioli cam mawr ymlaen o ran deall yr amodau byd go iawn y mae ein nofwyr yn eu hwynebu. Drwy weithio gydag arbenigwyr blaenllaw ym Mhrifysgol Bangor a Choleg Imperial Llundain, ochr yn ochr â'n partneriaid yn Nhriathlon Cymru, gallwn gasglu'r data o ansawdd uchel sydd ei angen i amddiffyn athletwyr yn well, llywio safonau'r dyfodol, a chefnogi mannau glas mwy diogel ledled y wlad. Rydym yn falch o fod yn rhan o gydweithrediad sy'n rhoi iechyd athletwyr yn gyntaf a fydd yn helpu i lunio dyfodol chwaraeon dŵr agored yng Nghymru."
