Newid Eryri: Pobl, Lle a Phersbectifau ar Orffennol a Dyfodol Dyffryn Ogwen
Mae prosiect yn cynrychioli menter ddwys i feithrin cysylltiadau a sgyrsiau cymunedol o fewn Dyffryn Ogwen, gan adeiladu ar y sylfeini a osodwyd gan ymchwil doethurol Alex Ioannou. Sbardunodd ei arddangosfa ‘Newid Eryri’ yn Pontio yn haf 2024 drafodaethau ar newid tirwedd, hunaniaeth ddiwylliannol, argyfyngau amgylcheddol, a gweledigaethau ar gyfer y dyfodol ar gyfer yr ardal, gan ddefnyddio cofnodion hanesyddol a mapiau o Archif a Chasgliad Arbennig Prifysgol Bangor. Un o fewnwelediadau allweddol ei arddangosfa oedd awydd y cyhoedd i rannu eu straeon personol eu hunain am le a’u ymlyniad i’r dirwedd, gan ddod â phapurau teuluol, ffotograffau ac arteffactau gyda nhw’n aml. Arweiniodd yr ymateb brwdfrydig hwn y tîm prosiect i wneud cais at Gronfa Gymunedol fewnol Prifysgol Bangor i greu cysylltiadau dyfnach a chreu cyfleoedd i rannu gwybodaeth. Yn y blog hwn, clywn gan Alex am lwyddiant a chanlyniadau’r Sesiynau Rhannu Gwybodaeth Gymunedol.
Pwysigrwydd cydweithio cymunedol
Yn ei hanfod, ceisiodd Newid Eryri gryfhau perthynas y Brifysgol â'r cymunedau a'r partneriaid yn Nyffryn Ogwen er mwyn gwneud cyfraniad ystyrlon at lesiant yr ardal yn y dyfodol. Daeth y prosiect ag academyddion, archifwyr o Brifysgol Bangor, yn ogystal â phartneriaid o , a Phrifysgol Caer ynghyd i sicrhau bod gwybodaeth ac adnoddau a gedwir yn cael eu rhannu'n hygyrch ac yn gymunedol. Yn hollbwysig, ymrwymodd y prosiect i amlygu a pharchu'r arbenigedd, y wybodaeth a'r safbwyntiau sy'n bodoli o fewn y cymunedau lleol eu hunain. O fewn y byd academaidd, nod y prosiect cydweithredol hyn oedd dangos arfer gorau mewn hanes cyhoeddus a chyfnewid gwybodaeth sy'n fuddiol i'r ddwy ochr, gan wasanaethu fel model ar gyfer mentrau ymgysylltu prifysgolion yn y dyfodol. Cafodd y prosiect cyfan ei greu fel "man cychwyn cydweithrediad hirdymor".
Sesiynau Rhannu Gwybodaeth Gymunedol
Ym mis Mehefin 2025, cynhaliodd y prosiect dair sesiwn rhannu gwybodaeth gymunedol ym Methesda, Mynydd Llandygai, a Thregarth. Gwahoddodd y sesiynau 'galw heibio' hyn, a gynlluniwyd ar y cyd â Phartneriaeth Ogwen, aelodau'r cyhoedd i ymgysylltu ag archifau sy'n gysylltiedig â'u hanes lleol. Agwedd unigryw ar y sesiynau hyn oedd y gwahoddiad i fynychwyr ddod â'u casgliadau treftadaeth teuluol eu hunain - o bapurau a ffotograffau i arteffactau - a gwneud cofnod ohonynt, gan gyfoethogi'r tapestri hanesyddol a rennir.
Strwythurwyd y sesiynau i hwyluso cyfnewid gwybodaeth, atgofion, dogfennau, straeon a safbwyntiau ar hanesion lleol, ymlyniad i le, a blaenoriaethau ar gyfer y dyfodol. Roeddent yn cynnig cyfleoedd cwbl ddwyieithog yn seiliedig ar weithgareddau lle gallai cyfranogwyr fyfyrio ar bryderon lleol craidd, ymateb iddynt, a chodi cwestiynau amdanynt, gan gynnwys pynciau fel newid hinsawdd, tai, cyflogaeth, bioamrywiaeth, twristiaeth, a'r iaith Gymraeg. Yn ogystal, cynlluniwyd y tair sesiwn i gysylltu â ac ymhelaethu mentrau treftadaeth gymunedol parhaus, megis , , a , gan atgyfnerthu ymrwymiad Prifysgol Bangor i fentrau lleol.
Y dimensiwn creadigol
Casglwyd y mewnwelediadau amhrisiadwy o’r Sesiynau Rhannu Gwybodaeth Gymunedol—y myfyrdodau, y straeon, y barnau, yr arteffactau, yr ymatebion, y cwestiynau, y gobeithion a’r pryderon. Yna daeth y cyfraniadau hyn yn ysbrydoliaeth ar gyfer darnau newydd o ysgrifennu creadigol gan aelodau .
Cafodd y sesiwn ysgrifennu creadigol, a gynhaliwyd ym mis Awst 2025, ei llywio’n ddwfn gan y mewnweledion o’r sesiynau, prosiect ehangach Newid Eryri, a chysylltiadau personol grŵp Llên Mewn Lle. Darparwyd mentora i’r awduron gan Alys Conran. Elfen arbennig o ddiddorol oedd yr ysbrydoliaeth a dynnwyd o lyfr llofnod o 1904, a ddygwyd i mewn gan aelod o’r gymuned leol. Gofynnwyd i aelodau grŵp Llên Mewn Lle ddod â’u gwrthrychau eu hunain, fel offer, dyddiaduron, ffotograffau, neu atgofion, a oedd yn adlewyrchu eu profiadau personol neu gymunedol gyda newid yn eu tirwedd neu gymuned. Yn ystod y sesiwn, dechreuasant gofnodi eu myfyrdodau a’u trafodaethau ar dudalennau ‘llyfrau llofnod’ a gynlluniwyd yn arbennig.
Mae'r llyfrau llofnod unigryw hyn wedi'u cynllunio i gychwyn ar daith unigol ledled y gymuned, gan ddechrau gydag aelod o'r grŵp Llên Mewn Lle ac yna'n cael eu pasio "o law i law". Mae'r broses hon yn gwahodd ecoleg ehangach o gofnodi, lle mae pob person newydd y deuir ar ei draws yn cael ei wahodd i ysgrifennu, llunio, neu farcio cynrychiolaeth o'u myfyrdod, stori, barn, neu neges eu hunain ynghylch newid yn y gorffennol, y presennol, neu'r dyfodol o fewn Dyffryn Ogwen, mewn unrhyw iaith. Bydd cynnwys y llyfrau hyn yn gysylltiedig nid yn unig gan eu rhwymiad ond gan y lle a'r gymuned y maent yn eu cynrychioli.
Canlyniadau
Nod y ffordd gydweithredol hon o weithio ochr yn ochr â phobl leol a phartneriaid yw darparu ysbrydoliaeth barhaus ar gyfer sgyrsiau newydd a phrosiectau cydweithredol sy'n canolbwyntio ar ymlyniadau sy'n seiliedig ar le, heriau cymdeithasol, a llwybrau tuag at ddyfodol cynaliadwy.
Y tu hwnt i Ddyffryn Ogwen, bydd dull llwyddiannus y prosiect o ran hanes cyhoeddus a chyfnewid gwybodaeth yn cael ei rannu â chydweithwyr yn y brifysgol, gyda'r nod o ysbrydoli mentrau ymgysylltu cymunedol yn y dyfodol a'u hymgorffori yn niwylliant ymchwil y brifysgol.
Bydd y prosiect yn cloi gyda digwyddiad dathliadol yn hydref 2025, lle bydd yr ymatebion creadigol a lywiwyd gan y gymuned yn cael eu cyflwyno a'u perfformio. Nod y prosiect yw adneuo'r llyfrau llofnod newydd ym Methesda, o bosibl yn y Ganolfan Dreftadaeth Hen Bost newydd.
Rheolwyd y prosiect cyfan o fewn cyllideb o £1,000 a ddarparwyd yn hael gan Gronfa Gymunedol Prifysgol Bangor.
(Gan Alex Ioannou)